Milliyetçilik ve din tartışması

28 Nis 2021

2021 Şubat ayında yayınlanan A. Murat Fırat’ın Çıra Yayınları tarafından  yayımlanan 'Milliyetçilik, Din ve Kürtler' isimli çalışması zaman zaman hem literatürde, hem de günlük siyasette tartışma konusu olan din ve milliyetçilik konusuna odaklanıyor. Kitabın başında bu tür kitaplarda artık adet olduğu üzere literatür taraması yapılarak millet-milliyet-milliyetçilik tartışmasına değiniliyor, milliyetçiliğe yaklaşımda ilkselciler, modernistler ve Etno-Sembolcüler şeklinde bir tasnife gidiliyor, ardından yeni milliyetçilik tanımlarına da kısa değiniliyor. Milliyetçilik din tartışmasında da temelde 1648 Westphalia Barışı’nın ardından Avrupa’da yaşanan gelişmeler değerlendiriliyor ve “Milliyetçiliğin ortaya çıkışı ile din güç kaybetti mi” sorusu tartışma konusu ediliyor.

Ardından bu defa İslam’da milliyetçilik-kavim-kabile tartışmalarına değinen yazar, İslam’ı milliyet yönünden tümüyle olumlayıp, sadece Emeviler döneminin dışlayıcı Arap milliyetçiliğine eleştiri getiriyor. Bir başka açıdan da Avrupa için geçerli olan din-milliyetçilik ilişkilerinin Ortadoğu-İslam ve Kürtler için geçerli olmadığını iddia edip, bunu, yakın zamana kadar bütün Kürt milliyetçi hareketlerinin aynı zamanda dini önderlik yönü olan kişi veya kişilerce örgütlenmesini kanıt olarak sunuyor.

Bu kapsamda Nakşibendîliğin, Kadirliğin ve Kürt medreselerinin Kürdistan’da oynadığı role de uzun bir bölüm ayıran yazar belli başlı Kürt Nakşi-Kadiri önderlerin Kürt milliyetçiliğinin gelişmesinde ciddi bir role sahip olduğunu iddia ediyor. Kitabın son iki bölümlünde ise Baba Tahirê Hemedani, Eli Heriri, Ehmedê Xani, Melayê Ciziri, Feqiyê Teyran, Mela Mahmudê Bazidi gibi Kürt alim ve şairlerini kısaca tanıtıyor. Son olarak da Şeyh Ubeydullah’dan Melle Selim’e, Şeyh Said'e kadar belli başlı Nakşi önderlikli Kürt isyanlarıyla, Kadiri önderlikli Şeyh Said Berzenci ve Şeyh Mahmud Berzenci ve Alevi Kürtlerin önderlik ettiği Koçgiri ve Dersim hareketleri kısaca anlatılıyor.

Kitabın olumlu özellikleri milliyetçilik-din tartışmalarına ilişkin olarak ciddi bir literatür sunması ve dini ve milliyetçi yönleri aynı anda kendisinde barındıran Kürt önderlerini bir bütün olarak yansıtması iken, olumsuz yönü dini anlayışların, dini önderliklerin haklı milliyetçi talepleri baskılayan yönlerine pek eğilmemesi olarak ortaya çıkıyor. Her ne kadar kitapta birkaç paragraf da olsa özellikle Melle Selim ve Şeyh Said isyanlarında devletin yanında yer alan bazı tanınmış şeyh ve dini önderlikler eleştirilse de, bu konu öylesine geçilmiş bir sorun olarak ortada duruyor. 

Özellikle Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan sonra tanınmış dini şahsiyetlerin ve tarikat-ekollerin Kürt milliyetçiliğine karşı, Kürtlerin milli taleplerini baskılayan ve devletçi yönleri bilinmesine karşın bu konuda neredeyse tek bir eleştiri ya da değerlendirme yok kitapta. Yine İslam’ın ve özellikle de egemen Sünni yorumundan kaynaklanan yapısal sorunlar -her durumda egemen emire itaati öğütleyen dini literatür gibi- da tartışma konusu edilmiyor, din-milliyetçilik konusu Kürtler yönünden olumlu olarak ortaya serilirken, bu iki sorunda ortaya çıkan olumsuz yönü tartışılmıyor. 

Ancak eksik bırakılan bu yönlere karşılık din-milliyetçilik ve Kürtler ile ilgili bütüncül bir çalışma olarak okunması gereken,  yararlı ve öğretici bir kitap. 

 


Etiketler : Dinçer Kaya,